Başa Çıkma Stratejileri (Coping)

Başa çıkma stratejileri, teknik terimiyle “coping” (İngilizce’de “başa çıkma” anlamına gelir), bir kişinin o anda gücünün ötesinde olan bir stresle başa çıkmak için gösterdiği çabaları ifade eder. Bu kavram, psikologlar Richard Lazarus ve Susan Folkman’a dayanmaktadır. 1984 yılında Coping’i, içsel ve dışsal taleplerle başa çıkmak için sürekli değişen zihinsel ve davranışsal çabalar olarak tanımlamışlardır.

Başa çıkma süreci kısmen bilinçli, kısmen de otomatik olarak gerçekleşir. Buna, bir durumu yeniden yorumlamak gibi zihinsel süreçler ile problem çözme veya yardım arama gibi gözle görülür davranışlar dahildir. Ruhsal bir hastalığı olan bir çocuğun ebeveynleri için bunlar, gündelik hayata verilen küçük ve büyük tepkilerdir: danışma merkezine yapılan telefon görüşmesi, veli görüşmesinden önce derin bir nefes almak, zor bir günün ardından balkonda verilen mola.

Lazarus iki temel yaklaşımı ayırt eder. Sorun odaklı başa çıkma yönteminde kişi, stres yaratan durumun tam merkezine odaklanır ve onu değiştirmeye çalışır. Örnekler arasında şunlar sayılabilir: çocuğun hastalığı hakkında bilgi edinmek, ev işlerini başkalarına devretmek, okul ile dezavantaj telafisi konusunda anlaşmaya varmak veya klinikte randevu almak.

Duygu odaklı başa çıkma yönteminde ise, stresin yol açtığı kendi duygularımız ön plandadır. Kişi, örneğin bir arkadaşıyla konuşarak, birkaç dakika egzersiz yaparak veya bilinçli nefes alıp vererek korku, öfke veya yorgunluk gibi duygularını düzenler.

Her iki yaklaşımın da yeri vardır. Bir durumda değişiklik yapılabiliyorsa, sorun odaklı yaklaşım yardımcı olur. Bir durumun kontrol edilmesi neredeyse imkansızsa, örneğin bir terapi yeri için bekleme süresi gibi, kendi duygularıyla başa çıkmak daha fazla rahatlama sağlar. Stres toleransını bilen kişi, o anda hangi yaklaşımın işe yarayacağını genellikle zaten hisseder.

Her strateji uzun vadede yararlı değildir. Araştırmalar tekrarlayan bir örüntü ortaya koymaktadır: Aktif problem çözme, durumu kabullenme ve duygusal destek arama, daha az psikolojik yük ile ilişkilidir. Bu yaklaşımlar yararlı veya uyumsal olarak kabul edilir.

Diğer kalıplar ise kısa süreli bir rahatlama sağlasa da uzun vadede durumu daha da kötüleştirir. Bunlar arasında sürekli kaçınma, sürekli kendini suçlama ve alkole veya diğer maddelere başvurma sayılabilir. Bunlar olumsuz veya uyumsuz olarak kabul edilir ve daha yüksek psikolojik yükle ilişkilidir.

• Yararlı olanlar: yardım istemek, görevleri paylaşmak, sabit dinlenme zamanları planlamak, gevşeme tekniklerini uygulamak, duyguları dile getirmek.
• Uzun vadede olumsuz: her şeyi tek başına üstlenmek, ilişkileri kesmek, kendini suçlamak, stresi alkolle hafifletmek.

Bu durumlar arasında geçişler belirsizdir. Hafta sonu kendinizi geri çekmek enerji verebilir. Ancak bu durum haftalarca sürerse, dinlenme bir uyarı işareti haline gelir.

Aile hayatının gündelik akışında her iki başa çıkma yaklaşımı da uygulanabilir. Eylem düzeyinde, somut adımlar planlamak yardımcı olur: hastanede sabit bir irtibat kişisinin bilgilerini not etmek, haftalık programı ebeveynler arasında paylaştırmak, işverene zorlu bir dönemden geçtiğinizi bildirmek gibi. Bu tür adımlar, kontrolü bir ölçüde geri kazanmanıza yardımcı olur.

Duygusal düzeyde ise kişinin kendi dinlenmesi önemlidir. Aşamalı kas gevşetme, kısa bir yürüyüş, arkadaş çevresinde veya bir destek grubunda samimi bir sohbet, dayanıklılığı güçlendirir. Birçok ebeveyn, hasta çocuk tüm dikkatlerini üzerine çektiği için kendine özen göstermeyi hafife alır. Aylarca sınırlarının sonuna kadar zorlananlar, çocuğun da hissettiği derin bir yorgunluk riskiyle karşı karşıya kalır.

Kanıtlanmış bir ara adım, kendi güç kaynaklarına bakmaktır. Danışmanlık sürecinde buna “kaynakların harekete geçirilmesi” denir: Eskiden size destek olan şeyleri birlikte bir araya getirmek ve bunların küçük bir kısmını günlük hayata geri kazandırmak. Bazen haftada yarım öğleden sonra boş zaman, başlangıç olarak yeterlidir.

Başa çıkma becerisi öğrenilebilir. Rückenwind adresinde sunulan ebeveyn koçluğu ve destek hizmetleri, yararlı stratejiler bulmaya ve olumsuz davranış kalıplarını fark etmeye yardımcı olur. Bu bir destek hizmetidir, tedavi değildir.

Stres azalmazsa, uyku haftalarca bozulursa, ruh hali sürekli olarak kötüleşirse veya pes etme düşünceleri ortaya çıkarsa, uzman yardımı gerekir. İlk başvurulacak yerler aile hekimliği muayenehaneleri, psikoterapi muayenehaneleri ve danışma merkezleridir. Çocuklar için şunu unutmayın: Tanı koyma ve hangi tedavinin gerekli olduğu konusunda değerlendirme, yalnızca bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da tıbbi veya psikoterapötik bir uzman tarafından yapılabilir.