Ebeveynlerin Sürekli Tetikte Olma Durumu (Günlük Yaşamda Aşırı Uyanıklık)

Hipervigilans, kelime anlamıyla “aşırı uyanıklık” demektir. Bu terim, sinir sisteminin sürekli alarm durumunda kaldığı ve aslında güvenli olan anlarda bile olası tehlikeleri aradığı bir durumu ifade eder.

Kronik hastalığı olan veya büyük bir yük altında bulunan bir çocuğun ebeveynleri için bu durum genellikle mantıklı bir şekilde başlar. Geceleri her sese kulak kabartırlar, ruh hali, nefes alma veya davranıştaki en ufak değişikliklere dikkat ederler ve her an harekete geçmeye hazırdırlar. Bu ince dikkat, çocuğu korur ve gerçek krizlerde yardımcı olur.

Ancak bu durum artık sona ermediğinde işler zorlaşır. Vücut, o zaman gerçek bir acil durum ile sakin bir öğleden sonrayı neredeyse hiç ayırt edemez hale gelir. Aslında sükûnet olması gereken bir anda bile iç alarm sistemi çalışmaya devam eder. Ebeveynlerin sürekli alarm halinde olması tam da bunu ifade eder.

Vücudun doğuştan gelen bir alarm sistemi vardır. Tehlike anında, otonom sinir sistemi (bizim müdahale etmemize gerek kalmadan çalışan kısım) gerginlik moduna geçer. Bu işlevden sorumlu olan sempatik sinir sistemi, bizi performansa hazır ve harekete geçmeye hazır hale getirir. Onun zıttı olan parasempatik sinir sistemi ise dinlenme, sindirim ve uykudan sorumludur.

Tek seferlik bir stres durumunda sistem kendiliğinden tekrar sakinleşir. Sürekli baskı altında ise bu dinlenme süresi ortadan kalkar. Sempatik sinir sistemi aktif kalır, vücut adrenalin ve kortizol gibi stres hormonlarını sürekli salgılar ve alarm sistemi daha yüksek bir temel seviyeye ayarlanır.

Kronik stres, vücudun dinlenemeden sürekli hazır durumda kalmasına neden olur. Ebeveynlerde uyku eksikliği, endişe ve sürekli hazır olma durumu bir araya gelir. Bu da, akıl çoktan kötü bir şeyin olmadığını biliyor olsa bile gerginliğin neden devam ettiğini açıklar.

Aşırı uyanıklık, hem bedende hem de ruhta kendini gösterir. Sempatik sinir sistemi sürekli baskın olduğu için, gerginlik vücudun birçok yerinde birikir.

• Fiziksel belirtiler: kas gerginliği, sırt ve baş ağrıları, kalp çarpıntısı, diş gıcırdatma, uykusuzluk, mide-bağırsak rahatsızlıkları ve daha sık enfeksiyonlar.
• Ruhsal belirtiler: sinirlilik, ürkeklik, kafayı kurcalama, hiçbir zaman tam olarak rahatlayamama hissi ve sevinme ya da gevşemede zorluk.

Yüksek stres hormonu yükü devam ederse, sinir dokusuna da yük bindirebilir ve mevcut nörolojik şikayetleri şiddetlendirebilir. Birçok ebeveyn, “sürekli gergin” olduklarını ve sakin dönemlerde bile içsel olarak durmaksızın çalıştıklarını ifade eder. Bu sürekli baskı, sıklıkla derin bir yorgunluğa yol açar. Sürekli tetikte olma hali bir zayıflık belirtisi değil, uzun süren olağanüstü bir duruma karşı anlaşılabilir bir tepkidir.

Sinir sistemi yeniden sakinleştirilebilir. Amaç, vücudun alarm durumundan çıkabilmesi için parasempatik sinir sistemine (dinlenme ve rahatlama sinir sistemi) düzenli olarak fırsat vermektir.

• Nefes alma: Uzun nefes vermeyi ön plana çıkaran yavaş nefes alma, vücuda bir güvenlik sinyali gönderir ve nabzı düşürür.
• Gevşeme yöntemleri: Jacobson’a göre Aşamalı Kas Gevşetme ve Otogenik Antrenman, kapsamlı araştırmalara dayanan ve kolayca öğrenilebilen yöntemler olarak kabul edilir.
• Hareket: Düzenli ve sakin dayanıklılık sporları, stres hormonu düzeylerini düşürür.
• Dinlenme molaları: Gerçekten hiçbir şey yapmak zorunda olmadığınız, sabit ve kısa molalar.

Önemli olan mükemmellik değil, düzenliliktir. Günde sadece birkaç dakika bile vücudun temel stres seviyesini düşürmesine yardımcı olur. Stres altındaki ebeveynler genellikle kendilerine en son bakarlar; bu nedenle bilinçli özbakım, sakinleşmenin temelini oluşturur. Vücutta güvenlik ve sakinliğin nasıl oluştuğunu anlamak isteyenler, polivagal teoride yararlı bir açıklama modeli bulabilirler.

Her türlü gerginlik tedavi gerektirmez. Ancak, haftalarca süren sürekli tetikte olma hali devam ediyorsa, uyku kalitesi kalıcı olarak bozuluyorsa, bedensel şikayetler artıyorsa ya da artık hiç rahatlayamadığınızı hissediyorsanız, durumu daha yakından incelemek faydalı olacaktır.

İlk başvurulacak yerler aile hekimleri, psikoterapi muayenehaneleri ve danışma merkezleridir. Uzun süreli uyku yoksunluğu ve belirgin bir ürkeklik durumu, özellikle de bunu zorlayıcı deneyimler öncelemişse, tıbbi olarak değerlendirilmelidir.

Rückenwind Eltern, koçluk hizmeti olarak size destek olur. Janike, sosyal hizmet uzmanı ve ebeveyn koçudur; çocuk ve ergen psikoterapisti olmak üzere eğitim görmektedir; teşhis koymaz ve tedavinin yerini almaz. Şikayetlerinizin tıbbi veya psikoterapötik olarak değerlendirilmesi, yalnızca bir tıp veya psikoterapi uzmanı tarafından yapılabilir; çocuğunuzla ilgili sorularınız için ise bir çocuk ve ergen psikiyatrisi (KJP) uzmanına başvurmalısınız.