Tükenmişlik

Tükenmişlik, uzun süreli aşırı yükün ardından ortaya çıkan derin bir yorgunluk halini tanımlar. Etkilenen kişiler kendilerini boş, güçsüz ve tükenmiş hissederler. Ebeveynlerde bu durum genellikle psikolojik sorunları olan bir çocuğa sürekli eşlik etmekten kaynaklanır: doktor randevuları, akşamları yaşanan krizler, sürekli tetikte olma.

Dünya Sağlık Örgütü, tükenmişliği ICD-10'da Z73.0 (tükenmişlik) kodu altında sınıflandırmaktadır. Z kodları, sağlığı etkileyen stres faktörlerini kapsar. Z73.0, bağımsız bir hastalık tanısı olarak kabul edilmez. Doktorlar, bir yorgunluk durumunu kaydetmek için bu kodu ek olarak kullanır. IQWiG Sağlık Portalı, tükenmişliğin uzman çevrelerde ayrı bir hastalık tablosu olmadığını vurgular.

Bu terim 1970’li yıllara dayanır ve ilk başta hemşirelik ve tıp gibi yardım mesleklerini ifade etmek için kullanılırdı. Günümüzde ise hasta bir aile üyesine bakım vermek de bu kapsamda yer almaktadır.

Uzmanlar üç temel alanı tanımlamaktadır. Birincisi, duygusal tükenmişlik: Sabahları enerji depoları çoktan boşalmış durumdadır. İkincisi, eskiden önemli olan görevlere karşı artan bir mesafe, bazen sinirlilik ya da kayıtsızlık. Üçüncüsü ise, her zamankinden daha az iş başardığı hissi.

Ebeveynlerin günlük yaşamında bu durum genellikle şu şekilde ortaya çıkar:

• Aşırı yorgunluğa rağmen uyku sorunları
• konsantrasyon bozulur, en ufak kararlar bile aşırı yük gibi gelir
• Arkadaşlardan uzaklaşma, telefon sessiz kalıyor
• baş ve sırt ağrıları ya da mide-bağırsak sorunları gibi bedensel şikayetler
• artık kimseye yetemediği hissi

Haftalarca neredeyse hiç güç bulamayan ve içsel olarak hissizleşen kişiler bu durumu ciddiye almalıdır. Sürekli yorgunluk, başka hastalıkların habercisi olabilir.

Tükenmişlik ve depresyon, yorgunluk, uyku bozuklukları ve motivasyon kaybı gibi ortak belirtilere sahiptir. Bir özellik, bu iki durumu ayırt etmeye yardımcı olur: Tükenmişlik şikayetleri genellikle somut bir aşırı yüklemeye bağlıdır — örneğin çocukla ilgili endişeler — ve gerçek bir rahatlama sağlandığında azalır.

Depresif bir dönem ise daha geniş bir etki alanına sahiptir. Moral bozukluğu, neşesizlik ve olumsuz düşünceler yaşamın tüm alanlarını gölgelemekte ve en az iki hafta sürmekte, çoğu zaman dış koşullardan bağımsız olarak devam etmektedir. Suçluluk duygusu, umutsuzluk ve düşük özgüven tipik belirtilerdir.

İkisi arasındaki sınır belirsizdir. Uzun süreli tükenmişlik, depresyona dönüşebilir. Bu nedenle, uzun süre devam eden yorgunluk, uzman tarafından değerlendirilmelidir.

Ebeveynlerde tükenmişlik yavaş yavaş artıyor. Ruhsal sorunları olan bir çocuğa eşlik etmek, nadiren ara verilen bir yük getiriyor. Çocuk sakinleşemediği için geceler kısalıyor. Her ne kadar ortalık sakin olsa da zihin alarm modunda kalıyor.

Birçok faktör birbirini pekiştiriyor:

• Aylarca süren sürekli uyanıklık ve gerçek anlamda dinlenme dönemlerinin olmaması
• Yükün büyük kısmını tek bir kişi üstlendiğinde destek eksikliği
• Gerginliği uzatan terapi randevuları için bekleme süreleri
• her şeyi doğru yapmak zorunda olma hissi

Haftalarca süren uyku yoksunluğu da enerji rezervlerini daha da tüketir. Bu durumda tükenmişlik, çok uzun süre devam eden aşırı yükün anlaşılabilir bir tepkisidir. Bunun sorumlusu ebeveynler değildir.

İlk adım, kendi yorgunluğunuzu fark etmek ve onu bir kenara itmemektir. Kendine özen göstermek lüks gibi gelse de, aslında küçük ve uygulanabilir şeyleri ifade eder: bir saatlik sorumluluktan uzak zaman, bir yürüyüş, sizi dinleyecek birine telefon etmek.

Kronik stresle başa çıkmak için birçok yöntem işe yaramıştır:

• Her şeyi tek başına üstlenmek yerine görevleri paylaşmak ve yardım kabul etmek
• Dinlenmeyi programınıza kesin olarak dahil edin ve günün geri kalanına bel bağlamayın
• Kendi beklentilerinizi gözden geçirin, çünkü her şeyin mükemmel olması gerekmez
• Progresif kas gevşetme veya farkındalık gibi gevşeme teknikleri
• Stresi fiziksel olarak azaltan egzersizler

Erken önlem almak, enerji rezervlerinizi daha uzun süre korur. Zamanında molalar verenler, derin yorgunluğa daha nadir düşer. Bu konuyla ilgili daha fazla bilgiyi “Ebeveynler için Tükenmişlik Önleme” başlığı altında bulabilirsiniz.

Yorgunluk haftalarca sürerse, uyku artık dinlendirici olmazsa veya karamsar düşünceler ortaya çıkarsa, tıbbi yardım almak yerinde olur. İlk başvuru noktası aile hekimidir. Aile hekimi fiziksel nedenleri araştırır ve gerekirse psikoterapiye veya psikiyatriye yönlendirir.

Rückenwind Ebeveynlere koçluk yaparak ve yüklerini hafifleterek destek olur. Janike, sosyal hizmet uzmanı ve ebeveyn koçudur; çocuk ve ergen psikoterapisti olmak üzere eğitim görmektedir, ancak henüz hekimlik ruhsatı yoktur. Rückenwind herhangi bir teşhis koymaz ve tedavinin yerini almaz. Tükenmişlik, depresyon veya çocuğun yaşadığı stresin değerlendirilmesi, bir doktor veya psikoterapist gibi uzmanların görevidir. Çocuk için doğru adres, Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi (KJP) bölümüdür.