Dürtü kontrolü

Dürtü kontrolü, spontan bir eylem dürtüsünü, gerçekleştirilmeden hemen önce kısa bir süreliğine durdurma yeteneğini ifade eder. Bir çocuk, yanındaki arkadaşının kalemini almak için bir dürtü hisseder ve bir an durur. Uyaran ile tepki arasındaki bu küçük duraklama, amaç odaklı davranışları mümkün kılan beyin kontrol işlevleri olan yürütücü işlevlerin bir parçasıdır.

Uzmanlar, dürtü kontrolünün özünü “inhibisyon”, yani akla gelen ancak o anda uygun olmayan bir tepkiyi engelleme olarak adlandırır. Bu, sadece elini geri çekmekten ibaret değildir:

• hemen uzanmak yerine bir ödülü bekleyebilmek
• konuşurken başkalarının sözünü bitirmesine izin vermek
• Öfkeyi doğrudan bir darbeye veya küfürlere dönüştürmemek
• yanında daha heyecan verici bir şey olsa bile bir göreve odaklanmak

Dolayısıyla dürtü kontrolü, sadece günlük yaşamın “trafik frenleri” değildir. Çocukla birlikte gelişir ve duygu düzenlemeyle yakından ilişkilidir.

Dürtü kontrolü, esas olarak ön frontal korteks’te, yani alnın arkasındaki büyük beyin kabuğunun ön kısmında yer alır. Bu bölge, beyindeki diğer neredeyse tüm bölgelerden daha yavaş olgunlaşır. Sinir yolları, sinyalleri daha hızlı ileten yalıtıcı bir tabaka (miyelin) ile ancak geç bir aşamada tamamen kaplanır. Bu nedenle gelişim süreci genç yetişkinlik dönemine, genellikle 20 ila 25 yaşlarına kadar uzanır.

Günlük hayatta bunu adım adım görebiliriz. Bir şeker gören üç yaşındaki bir çocuk hemen ona uzanır; beklemek onun için çok zordur. Okul çağına gelindiğinde, bir an durup kurallara uyma becerisi gelişir. Ergenlik döneminde bir genç, eylemlerinin sonuçlarını genellikle net bir şekilde ifade edebilirken, beyindeki fren mekanizması henüz bu gelişmeye ayak uyduramamaktadır. Bilgi ile kontrol arasındaki bu zaman farkı, bu yaştaki birçok riskli durumu açıklamaktadır.

DEHB’de zayıf dürtü kontrolü, dikkatsizlik ve hiperaktivite ile birlikte üç temel semptomdan biridir. Uluslararası hastalık sınıflandırmasında bu bozukluk, hiperkinetik bozukluklar adı altında da yer almaktadır. Bu durumdan etkilenen çocuklar düşünmeden hareket ederler. Cevapları hemen söylerler, söz keserler, sıra kendilerine gelene kadar beklemekte zorlanırlar ve küçük hayal kırıklıklarına şiddetli patlamalarla tepki verirler.

Bunun nedeni, prefrontal korteksin olgunlaşması ve işleyişindedir. Dopamin ve noradrenalin adlı nörotransmiterler bu bölgede farklı etki gösterir; bu da beynin fren sisteminin daha zayıf çalışmasına neden olur. Uzmanlar bunu bir olgunlaşma gecikmesi olarak tanımlar: DEHB’li çocuklarda yürütme işlevleri, genellikle yaşıtlarına göre birkaç yıl geride kalır. Buna ek olarak, belirgin bir gecikme isteksizliği, yani bir şeyi beklemekten duyulan güçlü bir isteksizlik de söz konusudur. Çocuk ödülü hemen ister ve erteleme, neredeyse fiziksel bir rahatsızlık hissi yaratır.

Yapı, henüz tamamlanmamış olan “fren sistemi”ni destekler. Net ve kısa kurallar, sabit süreçler ve önceden haber verilen geçişler, bir çocuğun aksi takdirde aşırı tepki vereceği durumlardaki baskıyı azaltır. Günlük yaşam için birkaç somut yöntem:

• Etkinlikleri aniden sonlandırmak yerine, ne olacağını önceden haber verin.
• Bekleme sürelerini kısa tutun ve örneğin bir kum saati kullanarak görünür hale getirin.
• İstenen davranışı hemen ve somut bir şekilde övün; çünkü DEHB'de gecikmeli övgü pek işe yaramaz.
• Bir öfke patlamasından sonra önce birlikte sakinleşin; kurallarla ilgili konuşma daha sonra sakin bir ortamda yapılır.

Daha büyük çocuklar kendi kendilerine talimat vermekten faydalanır: bir görevin adımlarını sessizce tekrarlamak, “dur, düşün, harekete geç” şablonuna göre. Belirgin DEHB vakalarında destek, ebeveyn eğitimi, davranış terapisi ve gerekirse ilaç tedavisini birleştiren çok yönlü bir tedavinin parçasıdır.

Küçük çocukluk ve ilkokul çağında dürtü kontrolündeki dalgalanmalar normaldir. Bir çocuk, aylarca boyunca yaşıtlarına göre belirgin şekilde daha dürtüsel davranıyorsa, kreşte, okulda ve evde sorunlar yaratıyorsa ve bundan kendisi de rahatsızlık duyuyorsa endişelenmek haklıdır. Bu durumda bir uzman tarafından değerlendirilmesi faydalı olacaktır.

İlk başvuru noktası çocuk doktoru muayenehanesidir; bu muayenehane, gerekirse bir çocuk ve ergen psikiyatrisi (KJP) veya bir çocuk ve ergen psikoterapisi muayenehanesine yönlendirme yapabilir. Bir DEHB tanısı ve durumun değerlendirilmesi, yalnızca bir tıp uzmanı veya psikoterapist tarafından konulabilir. Rückenwind, ebeveynlere günlük yaşamlarında koçluk desteği sunar ancak bu değerlendirme sürecinin yerini almaz.