DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu)

ADHD, Dikkat Eksikliği/Hiperaktivite Bozukluğu anlamına gelir. Bu terim, çocukluk döneminde başlayan ve yıllar boyunca devam eden bir özdenetim bozukluğunu ifade eder. Uluslararası tanı sınıflandırması ICD-10’da, bu bozukluk hiperkinetik bozuklukların bir parçası olarak F90 altında yer alır.

Eskiden dikkat çeken çocuklara genellikle “hırçın çocuk” denirdi. Günümüzde ise bu davranışın arkasında kötü niyet değil, beyin fonksiyonlarındaki bir değişiklik yattığı bilinmektedir. DEHB’li çocuklar konsantre olmakta zorlanır, nadiren yerinde otururlar ve genellikle düşünmeden hareket ederler. Bu durum, yaşlarına göre normalden daha belirgin ve uzun süreli olarak göze çarpar ve hayatın çeşitli alanlarında kendini gösterir: evde, okulda, diğer çocuklarla oynarken.

Huzursuz bir çocuk otomatik olarak DEHB’li sayılmaz. Her çocuk zaman zaman huzursuz, dikkati dağınık veya küstah olabilir. Ancak bu belirtiler günlük hayatı belirgin şekilde zorlaştırıyorsa, en az altı ay sürüyorsa ve on ikinci yaşından önce başlamışsa, o zaman bu tanı akla gelebilir. Ayrıca DEHB her durumda çocuklukta ortadan kalkmaz: Etkilenenlerin yaklaşık yarısında, bu belirtilerin bir kısmı yetişkinlik dönemine kadar hissedilir şekilde devam eder.

Uzmanlar, DEHB’yi farklı derecelerde ortaya çıkabilen üç alan üzerinden tanımlamaktadır.

• Dikkatsizlik: Çocuk kolayca dikkatini dağıtır, talimatları duymazdan gelir, eşyalarını kaybeder, ödevlerini unutur ve başladığı işleri yarıda bırakır. Bazı çocuklar bu durumda sakin ve dalgın görünürler ve uzun süre neredeyse hiç dikkat çekmezler.
• Hiperaktivite: Sürekli hareket etme dürtüsü. Çocuk ellerini ve ayaklarını kıpırdatır, ders sırasında ayağa kalkar, çok konuşur ve sakinleşmekte zorlanır. Daha fazla bilgi için “hiperaktif” başlığına bakınız.
• Dürtüsellik: Çocuk cevapları ağzından kaçırır, beklemekte zorlanır, başkalarını sözünü keser ve sonuçlarını düşünmeden hareket eder.

Günlük hayattan bir örnek: Ödevlerini yaparken çocuk birkaç dakikada bir ayağa kalkar, kalemi birdenbire kaybolur, annesinin sorduğu soru kulağına girmez ve on dakika sonra ödevlerin yarısı hâlâ bitmemiş olarak kalır. Bu tür sahneler her gün tekrarlanır ve tüm tarafları yıpratır.

Her çocuk bu üç alanı aynı derecede belirgin bir şekilde göstermez. Bazılarında huzursuzluk ön plandadır, bazılarında ise neredeyse sadece dikkatsizlik. Kızlar genellikle daha sakin ve dikkatsiz tipte olurlar ve bu nedenle daha uzun süre fark edilmezler.

DEHB, çocukluk ve ergenlik döneminde en sık görülen ruhsal bozukluklardan biridir. Altı ila on sekiz yaş grubundaki çocukların yaklaşık yüzde beşi bu durumdan etkilenmektedir; Almanya’da bu sayı yaklaşık yarım milyon çocuk ve ergene denk gelmektedir. Erkeklere kızlara göre üç ila altı kat daha sık bu tanı konmaktadır.

Bunun nedenleri beynin biyolojisinde yatmaktadır. DEHB’de, sinir hücreleri arasında sinyalleri ileten dopamin ve noradrenalin adlı nörotransmiterler, normalde olması gereken dengede çalışmamaktadır. Bu nedenle, konsantrasyon, motivasyon ve dürtü kontrolünden sorumlu beyin bölgeleri, davranışları daha az güvenilir bir şekilde yönlendirir. Bu yatkınlık büyük ölçüde kalıtsaldır: Uzman kuruluşlar, kalıtsal faktörlerin payının yüzde 80 civarında olduğunu tahmin etmektedir ve birçok ailede ebeveynler veya kardeşler de bu durumdan etkilenmektedir.

Yetiştirilme tarzı, medya tüketimi veya şeker, DEHB’ye neden olmaz. Aile veya okuldaki elverişsiz koşullar hastalığın seyrini şiddetlendirebilir veya hafifletebilir, ancak bunlar hastalığın temel nedeni değildir. Bu da ebeveynlerin “ne yanlış yaptık?” sorusunu ortadan kaldırır.

Güvenilir bir tanı koymak zaman alır ve birçok unsuru içerir. Bir çocuk ve ergen psikiyatristi ya da uzman bir çocuk doktoru, ebeveynler ve çocukla ayrıntılı bir şekilde görüşür, evde ve okulda doldurulacak anketler hazırlar ve çocuğu gözlemler. Önemli olan, bu davranış bozukluklarının tek bir yerde değil, farklı durumlarda da ortaya çıkmasıdır.

DEHB’yi kanıtlayan tek bir test yoktur. Tanı, genel durumun bir bütün olarak değerlendirilmesiyle konur. Ayrıca, bunun arkasında uyku eksikliği, görme veya işitme sorunları, kaygılar ya da aile içindeki bir stres gibi başka bir neden olup olmadığı da incelenir. Sık sık öğrenme güçlükleri, tikler veya depresif ruh hali gibi başka sorunlar da ortaya çıkar. Bu eşlik eden bozuklukları da tespit etmek, teşhis sürecinin bir parçasıdır.

Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi'nde randevu almak için genellikle birkaç ay beklemek gerekir. Bu süre ebeveynler için yorucu olabilir. Erken bir aşamada bekleme listesine kaydolmak ve paralel olarak değerlendirme sürecinde faydalı olacak günlük yaşamla ilgili notlar toplamak yardımcı olabilir.

DEHB, çoğu zaman tamamen ortadan kalkmasa da etkili bir şekilde tedavi edilebilir. Birden fazla unsuru bir araya getiren ve çocuğun yaşına uygun çok yönlü bir yaklaşım etkili kabul edilir.

• Bilgilendirme (Psiko-eğitim): Ebeveynler ve çocuk, DEHB’nin ne olduğunu ve günlük yaşamda hangi önlemlerin rahatlama sağlayacağını anlar.
• Ebeveyn çalışması: Ebeveyn eğitiminde ebeveynler, net yapılar, güvenilir kurallar ve amaca yönelik övgü kullanmayı öğrenir.
• Davranış terapisi: Çocuk, dikkatini yönlendirmeyi ve dürtülerini frenlemeyi öğrenir; okul da bu sürece dahil edilir.
• İlaçlar: Belirgin DEHB vakalarında, genellikle ilkokul yaşından itibaren ve diğer bileşenlerle birlikte metilfenidat gibi ilaçlar yardımcı olabilir. Ebeveynlerin bu adıma nasıl yaklaştığı büyük ölçüde kişiden kişiye değişir; bu konuda daha fazla bilgi için “İlaç Kararı” bölümüne bakınız.

Hangi bileşenlerin uygun olduğu, hastalığın ciddiyetine, yaşa ve eşlik eden sorunlara bağlıdır. Hafif vakalarda genellikle danışmanlık ve davranışsal bileşenler yeterlidir. Günlük yaşamda sabit rutinler, yönetilebilir görevler, hareket ve yeterli uyku destekleyici rol oynar. DEHB’li birçok çocuk aynı zamanda, ilgilerini çeken konularda coşku, yaratıcılık ve azim gibi güçlü yönlere de sahiptir. Tedavi tam da bu noktadan başlar ve halihazırda işe yarayan unsurları temel alır.

İlk başvurulacak yer çocuk doktorudur. Oradan yol, bir çocuk ve ergen psikiyatrisi servisine ya da DEHB konusunda uzmanlaşmış bir muayenehaneye çıkar. Çocuğunuz aylardır okulda, ailede ve arkadaş çevresinde belirgin bir şekilde sıkıntı çekiyorsa ya da çevresiyle çatışıyorsa ve günlük yaşamı ciddi bir baskı altındaysa randevu almak mantıklıdır.

Randevuya kadar, belirli durumların ne zaman, nerede ve ne sıklıkla yaşandığını gibi somut gözlemlerinizi yazmak faydalı olacaktır. Rückenwind gibi bir ebeveyn koçluğu programı, bu süreçte size eşlik edebilir, bakış açınızı netleştirebilir ve randevular arasında size güç verebilir. DEHB tanısı ve tedaviye ilişkin karar, yalnızca bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı veya bir tıp ya da psikoterapi uzmanı tarafından verilir.