İlaç Kararı (Ebeveynlerin İlaç Kullanımına Yaklaşımı)

Bir çocukta DEHB teşhisi konulduğunda, genellikle bir doktorun ilaç konusunu gündeme getirdiği bir an gelir. Birçok ebeveyn için bu nokta zor bir durumdur. Bir yandan çocuğun günlük hayatını kolaylaştırma isteği vardır. Öte yandan ise endişeler, sorular ve bazen de dışarıdan gelen baskı vardır.

İlaç seçimi söz konusu olduğunda, genellikle “uyarıcılar” olarak adlandırılan ilaçlar gündeme gelir; bunların başında da metilfenidat (Ritalin, Medikinet veya Concerta gibi isimlerle bilinir) gelir. Bunlar, beyinde belirli nörotransmitterlerin etkileşimini etkileyen ve bu sayede dikkat ve dürtü kontrolünü iyileştirmeye yardımcı olabilecek etken maddelerdir.

Bu konuda genel geçer bir “doğru” ya da “yanlış” yoktur. Bir ilacın uygun olup olmadığı, her çocuğun durumuna, yaşadığı zorluğun derecesine ve daha önce denenmiş diğer yöntemlere bağlıdır. Bu sayfa, ebeveynlere kendi kararlarını verebilmeleri için tarafsız bir temel sunmayı amaçlamaktadır; ne tavsiye ne de caydırma amaçlamamaktadır.

DEHB’ye ilişkin tıbbi kılavuz, ilaç tedavisini birçok bileşenden biri olarak görmektedir. Uzmanlar, çocuğa ve aileye uygun çeşitli yaklaşımların bir araya getirildiği “çok yönlü tedavi”den söz etmektedir.

Bu bileşenler arasında şunlar yer almaktadır:

• Ebeveynlere ve çocuğa yönelik bilgilendirme ve danışmanlık (psiko-eğitim)
• Ebeveyn eğitimi ve aile yaşamında destek
• Anaokulunda veya okulda alınacak önlemler
• Çoğunlukla okul çağından itibaren çocukla davranış terapisi
• Gerekirse ilaç tedavisi

Uzman dernekler, özellikle semptomların çok belirgin olduğu ve okul, boş zamanlar veya birlikte yaşamayı önemli ölçüde zorlaştırdığı durumlarda ya da ilaç dışı yardımların tek başına yeterli olmadığı durumlarda, ilaçla tedavi denemesini önermektedir. Daha küçük çocuklarda ve daha hafif vakalarda ise öncelikle diğer unsurlar ön plana çıkar. İlaç, diğer yardımları tamamlar, ancak bunların yerini almaz.

Metilfenidat, DEHB tedavisinde en uzun süredir araştırılan etken maddedir. Tedavi gören çocukların büyük bir kısmında dikkatsizlik ve huzursuzluk azalır. Araştırmalarda, ilacı alan 100 çocuktan yaklaşık 60'ında semptomlarda iyileşme görülürken, plasebo verilen 100 çocuktan yaklaşık 23'ünde iyileşme gözlemlenmiştir. Etkisi genellikle ilk bir saat içinde başlar. Kısa süreli etkili formları olduğu gibi, gün boyu etkisi devam eden formları da vardır.

Her ilaç gibi metilfenidatın da yan etkileri olabilir. En sık görülenler şunlardır:

• İştah azalması ve hafif kilo kaybı
• Uyku sorunları
• Baş ağrısı, mide bulantısı
• Nabız ve kan basıncında hafif artış

Boy uzaması geçici olarak hafif ölçüde etkilenebilir. Bu nedenle, kilo, boy, kan basıncı ve nabzın düzenli olarak kontrol edilmesi tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Mevcut bilgilere göre ciddi uzun vadeli yan etkiler bilinmemektedir. Belirli bir çocuk için tedavinin yararları ile olası dezavantajlarının dengeli olup olmadığı, en iyi şekilde dikkatli bir şekilde izlenen bir tedavi denemesi ile değerlendirilebilir.

DEHB ilaçları konusunda pek çok yarı gerçek dolaşmaktadır. Bunlardan bazıları, yakından incelendiğinde önemsizleşmesine rağmen ebeveynleri ciddi şekilde tedirgin etmektedir.

“Bu, çocuğumu bağımlı hale getirir.” DEHB tedavisinde tıbbi gözetim altında ve doğru dozda kullanıldığında, herhangi bir bağımlılık vakası bilinmemektedir. İlacın etkisi, zaman zaman haberlere konu olan kötüye kullanım senaryolarındaki etkiden farklıdır.

“Bu ilaç çocuğumu sakinleştiriyor ya da kişiliğini değiştiriyor.” Amaç, çocuğun kendini daha iyi kontrol etmesine ve günlük hayata katılabilmesine yardımcı olmaktır. Karakter özellikleri ve kişilik değişmez.

“İlaç veren ebeveynler, ebeveynlik görevinde başarısız olmuştur.” DEHB, yanlış yetiştirme nedeniyle ortaya çıkmaz. İlaç kullanmaya karar vermek ya da vermemek, iyi ya da kötü ebeveynlik meselesi değildir. Ebeveynlerin bu konuda kararsız hissetmesi normaldir ve anlaşılabilir bir durumdur. İlaç konusundaki bu kararsızlığı açıkça dile getirenler, genellikle aile için en uygun kararı verirler.

İlaç seçimi, ailenin görüşü dikkate alınmadan yapılamaz. Uzmanlar buna “ortak karar verme” diyor: Ebeveynler, çocuk ve tedaviyi yürüten uzman, bilinen bilgileri bir araya getirip değerlendirme yaparlar.

Görüşme sırasında sorulabilecek yararlı sorular şunlar olabilir:

• Semptomlar çocuğumuzun günlük yaşamını gerçekte ne kadar zorlaştırıyor?
• İlaç kullanmadan neler denedik ve bunların etkisi ne oldu?
• Ne bekliyoruz ve neyin yararlı olduğunu nasıl anlayacağız?
• Tedavi denemesi nasıl olacak ve ne sıklıkla kontrol edilecek?
• İlk etapta ilaç kullanmadan denersek ne olur?

Düşünmek için zaman ayırmak, ikinci bir görüş almak veya denemeyi daha sonra tekrar değerlendirmek normaldir. Çocuğu yaşına uygun şekilde sürece dahil etmek de karar verme sürecini güçlendirir.

Rückenwind Ebeveynlere bu değerlendirme sürecinde rehberlik eder, ancak tıbbi danışmanlığın yerini almaz. DEHB tanısı ve ilaçlarla ilgili her türlü karar, yalnızca bir çocuk ve ergen psikiyatristi (KJP) veya bir tıp uzmanı ya da psikoterapist tarafından konulmalıdır.