Tükenmiş

"Tükenmişlik", uzmanların "burnout" olarak adlandırdığı durumu ifade eden günlük dilde kullanılan bir terimdir. Kendini tükenmiş hisseden kişi, fiziksel, ruhsal ve duygusal olarak boşalmış durumdadır. Enerji deposu artık hiçbir şey vermez ve bir hafta sonu ya da tatil ile yeniden şarj olmak artık mümkün değildir.

Bu terim, 1970’lerde Amerikalı psikoterapist Herbert Freudenberger tarafından, başlangıçta başkaları için kendilerini yıpratan yardım mesleklerinde çalışanlar için ortaya atıldı. Günümüzde bu his, özellikle bir çocuğun aylarca yoğun bakım ve ilgiye ihtiyaç duyduğu durumlarda, ebeveynleri de bakım görevlileri kadar etkiliyor.

Tükenmişlik, uluslararası tanı kataloğunda bağımsız bir hastalık olarak yer almaz. ICD-10’da Z73 kodu altında, sağlığı etkileyen bir faktör, yani stres durumu olarak yer alır. Yine de bu terim, sürekli aşırı yükün nasıl bir his olduğunu isabetli bir şekilde tanımlar.

Uzmanlar bu belirtileri üç kategoriye ayırmaktadır:

• Duygusal tükenmişlik: Kendini bitkin ve içi boşalmış hissetme durumu. Ertesi günün düşüncesi bile enerji tüketir. Buna genellikle uyku bozuklukları, baş, sırt veya karın ağrıları eşlik eder.
• İçsel mesafe ve sinizm: Ebeveynlerden biri içsel olarak geri çekilir, sinirli veya duygusuz tepkiler verir, eskiden önemli olan şeylere karşı kayıtsız kalır. Uzmanlar buna “depersonalizasyon” da derler.
• Performans düşüşü: Konsantrasyon ve hafıza zayıflar, basit görevler birikir, artık hiçbir şeyi başaramayacağı hissi artar.

Bu üç durum bir arada ortaya çıktığında ve dinlenmekle de ortadan kalkmadığında, uzmanlar “tükenmişlik sendromu” tablosundan söz eder. Bazı ebeveynler bunu basitçe “artık dayanamama” olarak tanımlar.

Temel belirti duygusal tükenmedir. İçsel mesafe ve performans düşüşü genellikle daha sonra ortaya çıkar. Bir uyarı işareti, boş bir hafta sonunun enerjiyi neredeyse hiç yenilememesi ve pazartesi günü yorgunluğun yeniden ortaya çıkmasıdır.

Tükenmişliğin ardındaki itici güç, kronik strestir. Kısa süreli stres durumunda vücut hızlanır ve ardından tekrar sakinleşir. Stres haftalarca ve aylarca devam ederse, vücut sürekli alarm durumunda kalır. Stres hormonu kortizol seviyesi sürekli yüksek kalır ve vücut zorlukla dinlenebilir hale gelir.

Dinlenme dönemleri olmazsa, ilk olarak bedensel sonuçlar ortaya çıkar: kas gerginliği, uyku sorunları, enfeksiyonlara karşı daha yüksek yatkınlık. Aşırı yük devam ederse, bunun bir tükenmişlik durumuna veya ruhsal ya da bedensel bir hastalığa dönüşme riski artar.

Ebeveynler için sürekli stres kaynağı genellikle iş değil, aile hayatının gündelik rutinidir: geceleri uyanmak, doktor ve terapist randevuları, hasta ya da davranış bozukluğu olan bir çocuk için endişelenmek, üstüne bir de kendi iş hayatı. Aynı anda birçok yükümlülük, çok az mola, neredeyse hiç takdir görmemek. İşte tam da bu karışım insanı yıpratır.

Buna sık sık çelişkili beklentiler de eklenir: hasta çocuğun yanında olmak, kardeşlerini ihmal etmemek, işte verimli olmak, eşiyle ilişkisini sürdürmek. Herkese adil davranmaya çalışırken kendi sınırlarını aşan kişi, yavaş yavaş enerji rezervlerini tüketir. Bunda kimsenin suçu yoktur. Tükenmişlik, vücudun çok uzun süre çok yüksek seviyede kalan strese verdiği tepkidir.

Tükenmişlik ve depresyon birbiriyle ilişkilidir ve kısmen örtüşür, ancak aynı şey değildir. Bu durum, uygun yardımın belirlenmesinde önemli bir rol oynar.

Tükenmişlik durumunda şikayetler genellikle belirli bir stres kaynağına, çoğu zaman kişiyi yıpratan duruma odaklanır. Bu durum düzelirse, bu his de azalabilir. Buna karşılık depresyon, hayatın tüm alanlarını gri bir sis gibi kaplar: karamsar ruh hali, isteksizlik, ilgi ve keyif kaybı, sıklıkla da suçluluk duygusu, değersizlik hissi veya artık yaşamak istememe düşünceleri.

Ayrıca, tükenmişlik hissi bir depresyonun habercisi veya sonucu olabilir. Birinin nerede bittiği, diğerinin nerede başladığı dışarıdan bakıldığında zor anlaşılır. Bu ayrımı yapmak uzmanların işidir, çünkü depresyon hedefli bir tedavi gerektirir.

Erken aşamada yardımcı olabilecek birkaç şey:

• Uyarı sinyallerini görmezden gelmek yerine ciddiye almak. Sürekli yorgunluk bir işarettir, önemsiz bir konu değildir.
• Günlük hayatınıza, ne kadar küçük olursa olsun, düzenli dinlenme aralıkları ekleyin: bir yürüyüş, bir arkadaşınızı aramak, yarım saatlik bir görevden uzaklaşma.
• Yükleri paylaşın. Kim neyi üstlenecek? İkinci bir kişi, büyükanne ve büyükbaba ya da bir danışma merkezi neyi üstlenebilir?

Küçük adımlar yetmezse, şikayetler haftalarca devam ederse ya da bunlara moral bozukluğu ve karamsar düşünceler de eklenirse, bu durum tıbbi yardım alınması için bir nedendir. İlk başvuru noktası, vücudu muayene eden, yorgunluğun diğer nedenlerini ekarte eden ve daha sonra bir psikoterapist veya psikiyatriste yönlendiren aile hekimidir. Kendi sağlık sigortanız da yakınınızdaki danışma merkezlerinin listesini verebilir.

Ebeveyn koçu olarak Janike, yüklerinizi sıralamanıza ve rahatlamanıza yardımcı olur. Tükenmişlik sendromu veya depresyonun teşhisi ve tedavisi, yalnızca bir doktor veya psikoterapist tarafından yapılmalıdır; çocuklarda ise çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı tarafından yapılmalıdır.