Sesini açın

“Çılgına dönmek”, aile yaşamında sıkça kullanılan bir ifadedir, bir tanı değildir. Ebeveynler bu ifadeyle, çocuklarının bir anda gürültücü, çılgın ve durmak bilmez bir hale geldiği durumu kastederler. Çocuk evin içinde koşturur, tiz bir şekilde kıkırdar, kanepeye atlar, durmaksızın konuşur ve kendisine hitap edildiğinde neredeyse hiç tepki vermez.

Birçok ebeveynin tarif ettiği çelişki tipiktir: Çocuk aslında yorgundur, ancak yavaşlamak yerine giderek hızlanır. Teknik terimle buna aşırı uyarılma, yani çok yüksek bir uyarılma düzeyi denir. Vücut, çoktan dinlenmeye ihtiyaç duymasına rağmen adeta elektriklenmiş gibidir. Bu durum özellikle öğleden sonra geç saatlerde ve akşamları, anaokulundan veya okuldan sonra, doğum günlerinden sonra ya da uzun süre ekran başında kalındıktan sonra sıklıkla görülür. Bazı çocuklarda bu tür bir hareketlilik, DEHB’nin belirtilerinden biridir.

Hızlanmanın belirtileri nadiren sessizce ortaya çıkar. Birkaç dakika içinde ortamın havası normalden aşırı heyecanlı bir hale dönüşür. Sık görülen belirtiler:

• Hız: Hareketler ve konuşma hızlanır ve ses seviyesi yükselir; çocuk artık sakinleşemez.
• Durdurulamama: “Sakin ol” gibi uyarılar etkisiz kalır; çocuk kendi kendine sakinleşemez.
• Hassas tepkiler: Küçük olaylar kahkaha krizlerine, mızmızlanmaya veya ani öfke patlamalarına yol açar.
• Vücut: Kızarmış yüz, telaşlı kıpırdanma, saçma sapan hatta sınırları aşan davranışlar.

Çoğu zaman bu çılgın aşamanın ardından, tüm enerji tükendiği için ağlama veya kavga ile sonuçlanan bir çöküş gelir. Çocuğunuz akşamları yorgun düşmek yerine düzenli olarak heyecanlanıyorsa, bunun arkasında genellikle etkisini sürdüren yoğun bir gün yatmaktadır. Bu durum, birçok çocuğun uykuya dalmadan önce sergilediği, sakinleşememe hissiyle ilgilidir.

Aşırı heyecanlanma bir stres tepkisidir. Çocuğun sinir sistemi gün boyu çeşitli izlenimleri algılar: sesler, ışık, insanlar, beklentiler, duygular. Bu izlenimlerin miktarı çok fazla olduğunda, aşırı uyaran yüklemesi meydana gelir. Vücut sakinleşmek yerine, yüksek enerji seviyesine sahip bir alarm moduna geçer. Bu, aşırı yorgun bir çocuğun neden sakinleşmek yerine daha da telaşlı hale geldiğini açıklar.

Çocuklar henüz heyecan düzeylerini tek başlarına iyi bir şekilde kontrol edemezler. Frenleme ve dürtü kontrolünden sorumlu beyin bölgeleri ergenlik çağına kadar olgunlaşır. Uzman portalları, DEHB’li çocukların bir duruma uygun heyecan düzeyini korumakta özellikle büyük zorluk yaşadıklarını belirtmektedir. Bu çocuklarda güçlü bir hareket etme dürtüsü, kontrolsüz motor huzursuzluk ve ruh halinde ani değişiklikler görülür. Dolayısıyla, aşırı hareketlilik otomatik olarak DEHB’nin bir belirtisi değildir. Bu, öncelikle sistemin aşırı yüklendiğinin bir işaretidir.

Çocuğun heyecanlı olduğu durumlarda, dışarıdan gelen sakin bir denge unsuru ona yardımcı olur; çünkü kendi başına bir çözüm bulamaz. Dışarıdan gelen bu tür sakinleştirme yöntemine “ortak düzenleme” denir.

• Erken fren yapmak: Çocuk tamamen heyecanlanmadan önce zamanında “freni çekmek”, olayın doruk noktasına gelene kadar beklememek.
• Uyaranları azaltmak: Işığı kısmak, televizyonu ve müziği kapatmak, diğer çocukları veya misafirleri kısa bir süreliğine odadan çıkarmak.
• Sakin kalmak: Yumuşak, yavaş bir ses tonu, az söz. Ebeveynlerin ses tonu durumu daha da kızıştırır.
• Dikkatini başka yöne çekmek: Kitap okumak, sarılmak, bir yapboz yapmak, birlikte yavaşça ortalığı toplamak, bedene sakin bir dayanak sağlar.
• Fiziksel temas: Sıkı bir kucaklaşma veya ağır bir battaniye birçok çocuğu sakinleştirir.

Bu anda azarlamak ve tartışmak pek bir işe yaramaz, çünkü çocuğa bilişsel olarak ulaşmak neredeyse imkansızdır. Ancak heyecan azaldığında tekrar dinlemeye başlayabilir.

Çocuk heyecanlanmaya başlamadan önce pek çok şeyin üstesinden gelinebilir. Güvenilir bir ritim, sinir sistemine denge sağlar.

• Geçiş dönemlerini planlayın: Yatmadan önce en az yarım saatlik sakin bir zaman ayırın; bu süre içinde hareketli oyunlar, kitap okuma, banyo veya kucaklaşmaya dönüşsün.
• Sabit saatler: Değişmeyen yemek ve uyku saatleri ile tekrarlanan bir akşam ritüeli, çocuğa güven verir.
• Uyaran dozuna dikkat edin: Akşamları heyecan verici oyunlar oynatmayın, yatmadan hemen önce ekran zamanı vermeyin ve öğleden sonra geç saatlerde yoğun programlar planlamayın.
• Tetikleyicileri belirleyin: Çocuğun ne zaman heyecanlanmaya başladığını not edin. Genellikle açlık, yorgunluk, gürültü veya uzun bir günün sonu bu durumu tetikler.

Yeterli uyku en iyi önlemdir, çünkü aşırı yorgun bir çocuk daha çabuk heyecanlanır. Heyecanlanma ve aşırı yorgunluk birbirini pekiştiriyorsa, “kronik yorgunluk” konusunu incelemekte fayda vardır.

Ara sıra heyecanlanma çocukluğun bir parçasıdır ve endişelenecek bir durum değildir. Aşağıdaki durumlarda dikkatli olmalısınız:

• çocuk neredeyse her gün ve hayatın çeşitli alanlarında (örneğin evde ve anaokulunda) aşırı hareketlilik gösteriyorsa;
• aşırı heyecanlanma erken yaşta, şiddetli bir şekilde ve aylarca sürüyorsa;
• hareket etme dürtüsü, dürtüsellik ve konsantrasyon sorunları günlük hayatı belirgin şekilde zorlaştırıyorsa;
• çocuk kendini veya başkalarını tehlikeye atıyorsa ya da bu durumdan çok acı çekiyorsa.

Bu tür davranış kalıpları DEHB’ye veya başka nedenlere işaret edebilir. İlk başvurulacak yer çocuk doktorudur; gerekirse buradan çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına yönlendirilirsiniz.

Rückenwind Ebeveyn koçluğu olarak günlük hayatı daha sakin hale getirmenize eşlik eder, ancak herhangi bir tanı veya tedavinin yerini almaz. Aşırı hareketliliğin arkasında DEHB mi yoksa başka bir şey mi olduğu, yalnızca bir tıp veya psikoterapi uzmanı tarafından netleştirilebilir.