Kurallara uymuyor

"O kurallara hiç uymuyor." Bu cümleyi ebeveynler, çocuk kuralları bildiği, hatta tekrarlayabildiği halde yine de ihlal ettiğinde söyler. Üçüncü uyarıdan sonra bile uzaktan kumanda hâlâ çocuğun elindedir. Ayakkabılar yine koridorun ortasında durmaktadır. Akşam yemeğinde herkes masada oturması gerekirken çocuk masadan kalkıp zıplamaktadır.

Bu cümle bir davranışı tanımlar, bir tanı değildir. Bazı çocuklar sınırları bilinçli olarak zorlar; bu, gelişim sürecinin bir parçasıdır. Diğerlerinde ise kural ihlalleri aylarca ev, kreş ve okulda art arda yaşanır ve net uyarılara rağmen pek bir değişiklik olmaz. İşte tam da bu durum, ebeveynleri sabrının sınırına getirir; çünkü her zamanki açıklamalar ve uyarılar işe yaramaz.

Kurallara uymak kulağa basit gelse de beyin için oldukça zor bir iştir. Çocuk, kuralı aklında tutmalı, bir eylem dürtüsünü durdurmalı ve o anki cazibeyi daha sonraki bir ödülle karşılaştırmalıdır. Bu kontrol işlevini, “yürütücü işlevler” olarak adlandırılan fren, çalışma belleği ve planlama üstlenir. DEHB’li çocuklarda tam da bu işlevler daha az güvenilir bir şekilde çalışır.

Buna bir de dürtü kontrolü eklenir. Dürtüsel bir çocuk, “Bunu yapmamalıyım” düşüncesi aklına gelmeden harekete geçer. Konuşmalara araya girer, bir şeye uzanır, koşmaya başlar. Uzman portalları, DEHB’deki dürtüselliğin özünü tam da bu şekilde tanımlar: sonuçları düşünmeden, spontan ve genellikle riskli tepkiler vermek.

Üçüncü bir nokta ise basitçe unutkanlıktır. Anlaşılanlar, bir sonraki uyaranla birlikte unutulur. Dışarıdan bakanlar için bu, görmezden gelme gibi görünse de, aslında o kritik anda kural akla gelmemiştir.

Ebeveynler için, çocuğun bir kuralı kasıtlı olarak reddedip reddetmediğini ya da o anda kuralı uygulamakta başarısız olup olmadığını sorgulamak önemlidir. Her ikisi de dışarıdan bakıldığında aynı görünür, ancak farklı tepkiler gerektirir.

Aşağıdaki birkaç ipucu durumu değerlendirmede yardımcı olabilir:

• Çocuk kuralı biliyor, ancak özellikle heyecanlı, yorgun veya dikkati dağılmış olduğunda kuralı uygulayamıyor.
• Daha sonra bu hatasından dolayı kendisi de sinirlenir ve bunun neden tekrar olduğunu açıklayamaz.
• Kural ihlalleri, sadece belirli bir sevmediği görevde değil, birçok durumda ortaya çıkar.
• Cezalar ve azarlama, haftalar geçse bile bu davranış modelini neredeyse hiç değiştirmez.

Bu noktaların birçoğu geçerliyse, bu durum kasıtlı bir davranıştan ziyade özdenetimdeki bir zayıflığa işaret eder. Bu durumda cezalar yanlış bir noktaya odaklanır, çünkü henüz istikrarlı bir şekilde gelişmemiş bir beceriyi gerektirir. Bu değerlendirme, uzman bir muayenenin yerini almaz; sadece günlük yaşamı farklı bir bakış açısıyla yorumlamaya yardımcı olur.

Kurallar, çocuğun kendi kendini yönetme becerisine uygun olduğunda daha etkili olur. Çocuk hekimleri ve DEHB uzmanları bu konuda benzer ilkeler önermektedir:

• Az sayıda kural. Tutarlı bir şekilde uygulanan üç ila beş net kural, kimsenin uymadığı yirmiden fazla kuraldan daha fazla fayda sağlar.
• Somut bir şekilde ifade edin. “Oturma odasında yürüyeceğiz” ifadesi, “Uslu dur” demekten daha somuttur. Çocuk, hangi davranışın kastedildiğini bilmelidir.
• Hemen tepki verin. DEHB’li çocuklar, saatler sonra gelen sonuçlara neredeyse hiç tepki vermezler. Övgü veya yaptırım hemen ardından gelmelidir.
• İstenen davranışı övün. Çocuğu bir kurala bağlı tutuyorsanız, kurala uyduğunda onu aynı netlikte övün. Puan sistemleri kendini kanıtlamıştır.
• Suçlamadan tekrarlayın. Sakin bir hatırlatma, hayal kırıklığı üzerine uzun bir nutuk vermekten daha faydalıdır.

Ebeveyn eğitimi gibi yapılandırılmış programlar tam da bu teknikleri öğretir ve ebeveynlere, tüm bakım verenlerin desteklediği bir yaklaşım sunar.

Kurallara aykırı davranışlar aylarca sürerse, yaşamın çeşitli alanlarında ortaya çıkarsa ve çocuk bu durumdan zarar görüyorsa – örneğin sürekli tartışmalar, okulda yaşanan sorunlar ya da dışlanma gibi – bir uzmanla görüşmek faydalı olacaktır. İlk başvuru noktası çocuk doktorudur; çocuk doktoru sizi bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına yönlendirebilir.

Rückenwind'in sunduğu koçluk ve ebeveyn desteği hizmetleri, günlük yaşamınızı güçlendirebilir ve size somut araçlar sağlayabilir. Ancak davranışın arkasında DEHB mi yoksa başka bir şey mi olduğu, yalnızca bir tıp veya psikoterapi uzmanı ya da bir çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından netleştirilebilir. Teşhis bu uzmanlara aittir ve uygun destek ne kadar erken başlarsa, aileler günlük yaşamlarını o kadar rahat yaşarlar.