Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)

Travma Sonrası Stres Bozukluğu, kısaca TSSB, bir çocuğun hayatını tehdit eden ya da son derece ezici bulduğu bir olaya karşı gösterdiği psikolojik bir tepkidir. ICD-10 tanı kodunda F43.1 numarasıyla yer alır. Temel özelliği: Yaşanan olay zihinden silinmez. Anılar kendiliğinden geri gelir; çoğu zaman aniden ve tüm şiddetiyle, sanki her şey yeniden yaşanıyormuş gibi.

TSSB nadir görülen bir durum değildir. ABD’de yapılan geniş çaplı bir araştırmada, gençlerin yaklaşık yüzde 5’inin yaşamları boyunca TSSB yaşadığı ortaya çıkmıştır; kızlarda (yüzde 7,3) bu oran erkeklere (yüzde 2,2) göre daha yüksektir. Ebeveynler için önemli bir nokta: Her çocukta travma, TSSB’ye yol açmaz. Birçok çocuk, zamanla ve doğru destekle zorlu deneyimleri atlatır ve herhangi bir bozukluk kalmaz.

Şikayetler üç gruba ayrılabilir:

• Yeniden yaşama: Israrcı görüntüler, anımsamalar ve kabuslar. Altı yaşın altındaki küçük çocuklar bunu farklı şekilde gösterir. Olayı tekrar tekrar canlandırırlar ve kabusları olayla net bir şekilde ilişkilendirilemez.
• Kaçınma: Çocuk, kendisine anıları canlandırabilecek yerlerden, kişilerden veya konuşmalardan uzak durur. Bazıları duygusal olarak adeta kapalı gibi görünür, arkadaşlarından uzaklaşır veya eskiden zevk aldıkları şeylere ilgilerini yitirir.
• Aşırı uyarılma: Uyku sorunları, şiddetli irkilme tepkileri, sinirlilik, öfke patlamaları, konsantrasyon güçlükleri ve sürekli tetikte olma hali.

Buna ek olarak sıklıkla olumsuz düşünceler de eşlik eder: suçluluk duygusu, güvensizlik, yaşananların kendi suçu olduğu hissi. Okul çağındaki çocuklarda bu durum bazen karın ağrısı, baş ağrısı veya notlarda düşüş şeklinde ortaya çıkar; ancak çocuk travma hakkında konuşmaz.

Tetikleyici faktörler, gerçek ya da yaşanmış ölüm veya yaralanma tehlikesi içeren olaylardır. Çocuklar ve ergenlerde buna fiziksel ve cinsel istismar, ağır kazalar, köpek ısırıkları ve yanıklar gibi yaralanmalar dahildir. Küçük çocuklarda aile içi şiddet, özellikle de bakım veren kişiler arasındaki şiddet, büyük bir rol oynar.

Sınıflandırma açısından zamanın akışı belirleyicidir. Akut stres tepkisi, olayın hemen ardından başlar ve çoğu kişide birkaç saat ile birkaç gün içinde tekrar azalır. Semptomlar üç gün ile dört hafta arasında devam ederse, uzmanlar bunu akut stres bozukluğu olarak adlandırır. Semptomlar bir aydan uzun süre devam ettiğinde ise TSSB şüphesi değerlendirilir. TSSB, travmadan haftalar hatta aylar sonra gecikmeli olarak da başlayabilir.

Çocuklar ve ergenler için travma odaklı bilişsel davranışçı terapi (BDT), en sağlam kanıtlara dayanan yaklaşım olarak kabul edilmektedir. Çocuk, yaşadıklarını anlatmayı öğrenir, terapistin eşliğinde bunları anlamlandırır ve anılara karşı duyduğu korkuyu adım adım azaltır. Buna, çocuğun güvenli bir ortamda kaçındığı şeylere yaklaşmasını sağlayan, maruz kalma terapisinden alınan kontrollü egzersizler de dahildir.

İkinci olarak, iyi araştırılmış bir yöntem olan EMDR (Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), yönlendirilmiş göz hareketleri eşliğinde travmatik anıların işlenmesini sağlar. İlaç tedavisi, çocuklarda ilk tercih değildir. En fazla, eşlik eden anksiyete veya depresyon gibi durumlarda tamamlayıcı olarak düşünülebilir. Uygun tedaviye ne kadar erken başlanırsa, sonuçlar genellikle o kadar iyi olur.

Çocuklar, bir travma yaşadıktan sonra her şeyden önce güvene ve istikrara ihtiyaç duyar. Günlük yaşamda sabit rutinler, sakin bir günlük ritim ve alışılmış rutinlere geri dönmek onlara destek olur. Çocuğunuz anlatmak isterse onu dinleyin, ancak onu zorlamayın. Çocuğun tepkilerinin anlaşılabilir olduğunu ve yanlış bir şey yapmadığını ona hissettirin.

Ebeveynlere yönelik psikoeğitim, belirtileri daha iyi anlamaya ve günlük yaşamda daha sakin tepki vermeye yardımcı olur. Semptomlar bir aydan uzun sürerse, günlük yaşam ciddi şekilde etkilenirse veya çocuğunuz kendine zarar verme ya da intihar düşüncelerinden bahsederse, uzman desteğine başvurun. Akut kriz durumlarında 112'yi aramak veya bir çocuk ve ergen psikiyatrisi birimine başvurmak doğru adımdır.

TSSB tanısı ve tedavisi, yalnızca bir çocuk ve ergen psikiyatrisi (KJP) uzmanı veya tıbbi ya da psikoterapötik bir uzman tarafından yapılmalıdır. Rückenwind, ebeveynler olarak bu süreci atlatmanıza koçluk yaparak eşlik eder; ancak ne tanı koyma ne de psikoterapi yerine geçer.