Gece aktivitesi / Gece huzursuzluğu (DEHB)

Gece aktivitesi veya gece huzursuzluğu, bir çocuğun akşamları ve geceleri huzurlu bir uykuya dalamaması anlamına gelir. Yatağında uzun süre dönüp durur, konuşur, tekrar ayağa kalkar ya da uykuya daldıktan sonra gecenin ortasında uyanır ve tamamen uyanık hale gelir. DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) olan çocuklarda bu durum, yaşıtlarına göre çok daha sık görülür.

Uzmanlar özellikle iki farklı örüntü ayırt eder: uykuya dalmada sorunlar (çocuk uzun süre uyanık kalır) ve uykuyu sürdürmede sorunlar (çocuk gece uyanır ve tekrar uykuya dalmakta zorlanır). Bunlar arasında uykuya dalma zorlukları en sık görülen sorundur. Ebeveynler için önemli: Akşamları görülen bu huzursuzluk, inatçılık ya da yanlış yetiştirme sonucu değildir; aksine, DEHB’de beynin çalışma şekliyle yakından ilgilidir.

Tahminlere göre, DEHB’li çocukların neredeyse yarısı zaman zaman uyku sorunları yaşıyor; her on çocuktan biri ise sürekli olarak bu sorunlarla karşı karşıya. Genel olarak, DEHB’li çocuklar diğer çocuklara kıyasla iki ila üç kat daha sık uyku bozukluklarından etkileniyor. Tipik belirtiler şunlardır:

• Çocuk akşamları sakinleşene kadar çok uzun süre bekler ve bu sırada genellikle hâlâ heyecanlı görünür.
• Yatağa gitmeye direnir veya tek başına uykuya dalmaktan korkar.
• Geceleri birkaç kez uyanır ya da sabahları yataktan kalkmakta zorlanır.
• Gündüzleri aşırı yorgun, sinirli veya her zamankinden daha hareketli görünür.

Uykusuzluk, DEHB belirtilerini şiddetlendirebilir. Dikkat eksikliği, dürtüsellik ve sinirlilik artar ve hem aile hem de okul daha çabuk yorucu bir döngüye girer.

Uyku, uyanıklık ve dinlenme arasındaki geçişi düzenleyen bir iç düzenleme sistemi tarafından kontrol edilir (uyku-uyanıklık düzenlemesi). DEHB’de bu ritim daha bozulmaya yatkın görünmektedir. Araştırmalar, hem DEHB’de hem de uykuda rol oynayan merkezi sinir sisteminde ve nörotransmitter dengesindeki değişikliklere işaret etmektedir. Çocuk, zihni ve vücudu hâlâ aktiviteye ayarlı olduğu için akşamları sakinleşmekte zorlanabilir.

Buna içsel huzursuzluk da eklenir: Birçok çocuk, sessiz akşam saatlerinde durmak bilmeyen bir düşünce akışı yaşar. Dışarıdan gelen bir dikkat dağıtıcı olmadan bu gerginlik genellikle daha da belirgin hale gelir.

Tedavi de uykuyu etkileyebilir. Metilfenidat gibi uyarıcı ilaçlar canlandırıcı etki gösterir ve özellikle geç saatlerde alındığında veya dozda değişiklik yapıldığında uykuya dalmayı zorlaştırabilir. Bunun olup olmayacağı ve ne kadar etkili olacağı çocuktan çocuğa değişir. Bazı çocuklar, doğru doz ayarıyla iç huzursuzlukları azaldığı için daha sakin uyuyabilirler. Doz ve alım zamanı ile ilgili sorular her zaman tedaviyi yürüten hekimin yetki alanına girer. Ebeveynler bu konuda kararsız kalırsa, ilaç tedavisiyle ilgili şüphelerini açıkça konuşmak yardımcı olabilir.

İlk ve en önemli adım uyku hijyenidir. Bununla, vücudun uykuya dalmasını kolaylaştıran gündüz, akşam ve gece saatlerinde izlenecek sabit alışkanlıklar kastedilmektedir. Bu alışkanlıklar çocuğun yaşına ve durumuna göre uyarlanabilir. Aşağıdakiler etkili olduğu kanıtlanmıştır:

• Sabit saatler: Mümkün olduğunca her gün aynı saatte yatmak ve kalkmak, hafta sonları da dahil.
• Sakin bir akşam ritüeli: Her zaman aynı sırayla, örneğin yıkanma, kitap okuma, loş ışık. Tekrar, beyne dinlenme sinyali verir.
• Ekranları erken kapatın: Cep telefonu, tablet ve televizyonu uyumadan en az bir saat önce bir kenara koyun.
• Gündüz hareket, akşam dinlenme: Uyumadan önce heyecan verici oyunlardan ve şekerden kaçının.
• Uyaranları azaltın: Karanlık, serin ve sessiz bir oda, dışarıdan gelen uyaranların azalmasına yardımcı olur.

Bu önlemler yeterli olmazsa, tıbbi gözetim altında davranış eğitimi veya belirli durumlarda uyku hormonu melatonin kullanımı da değerlendirilebilir. Bu tür adımlar, tek bir noktaya odaklanmak yerine çeşitli bileşenleri birleştiren çok yönlü bir tedavinin parçasıdır.

Uyku sorunları haftalarca devam ediyorsa, çocuk gündüzleri ciddi şekilde sıkıntı çekiyorsa veya tüm aile dayanma sınırlarına ulaşmışsa, bir doktora danışmak yerinde olur. Geceleri solunum duraklamaları, şiddetli horlama ya da bacaklarda çekilme ve seğirmeler de dikkat çeken belirtilerdir. Bunların arkasında, tedavi edilebilir ve bazen DEHB benzeri belirtileri tetikleyen uyku bozuklukları yatıyor olabilir. Bu nedenle, her şeyi DEHB’ye bağlamadan önce ayrıntılı bir değerlendirme yaptırmak önemlidir.

İlk başvuru noktası çocuk doktorudur; gerekirse bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanına sevk edilir. Ebeveynler olarak çocuğunuza büyük destek olabilir ve yükünü hafifletebilirsiniz; ancak şikayetlerin değerlendirilmesi, tanı konulması ve ilaç tedavisi ile ilgili kararlar, yalnızca bir çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı (KJP) veya bir tıp ya da psikoterapi uzmanının yetki alanına girer. Rückenwind , size destek ve rehberlik sunmayı amaçlamaktadır ve bu uzman değerlendirme sürecinin yerini almaz.